We weten dat het belangrijk is slimme kleuters tijdig te signaleren. Maar wat ga je vervolgens doen met deze kinderen? Te vaak wordt gedacht dat dat dan ‘groep 3 stof’ moet zijn. En net zo vaak zijn er dan leerkrachten die zeggen: ‘Maar het is nog een kleuter, kleuters moeten spelen, er zijn nog andere (belangrijkere) dingen voor dit kind om te leren!’ Ik heb vandaag een voorbeeld van hoe je slimme kleuters spelenderwijs kunt uitdagen, met behulp van de Toolkit van Kleuterlab.

Slimme kleuters - Spelenderwijs uitdagen - Juf Bianca

Jonge kinderen leren door te spelen. Maar soms merk je dat een kleuter een andere aanpak nodig heeft. Het komt niet goed te spelen, kiest steeds voor dezelfde (makkelijke) weg of veroorzaakt zelfs problemen tijdens het spelen. Aan de andere kant zie je ook dat het kind pienter is, misschien al leest of juist heel goed kan ‘goochelen’ met getallen. De cognitieve voorwaarden om naar groep 3 te gaan zijn aanwezig, maar er zijn nog andere vaardigheden die het kind zich eigen moet maken. En soms is het bijna zomervakantie en moet het kind gewoon ‘zijn tijd uitzitten’. Maar wat kun je als leerkracht dan doen?

Onderzoekend leren bij kleuters

In dit artikel wil ik het hebben over onderzoekend leren. En ja, kleuters kunnen dat ook. Of misschien moet ik zeggen: kleuters kunnen dat juist. Jonge kinderen zijn van nature onderzoekers. Ze deinzen niet terug voor experimenten, sterker nog: ze voeren het experiment vaak al uit voor ze goed nagedacht hebben over de gevolgen. Die hoge toren die ze gebouwd hebben stort met donderend geraas in. En… daarna wordt de toren weer opnieuw opgebouwd én omgegooid. Isaac Newton zag een appel uit een boom vallen, bedacht dat die appel inderdaad altijd naar beneden valt en onderzocht vervolgens hoe dit komt. Wat zou er gebeurd zijn als Newton de appel eens omhoog zag vallen? Kleuters hebben nog niet heel veel ervaringen om uit te putten, dus die moeten de toren meerdere keren laten instorten, om te leren wat het effect is!

Als dat onderzoekend leren zoveel op het spelen van een kleuter lijkt, waarom laten we de slimme kleuters dan niet gewoon met rust? In hoeverre verschilt onderzoekend leren dan van ‘gewoon spelen’? De rol van de leerkracht is anders, meer gericht op het inbrengen van een betekenisvolle probleemstelling en het stellen van denkvragen. Anders dan bij ‘gewoon spelen’ wil je dat de kinderen meer gaan nadenken. Je vraagt ze een voorspelling te doen: wat denk je dat er gaat gebeuren? Vervolgens laat je de kinderen een onderzoek uitvoeren. Klopt het wat je dacht? Dat het niet altijd klopt, is heel goed voor de ontwikkeling van een goede groei mindset. Juist bij het doen van onderzoek moet je fouten maken, want dat betekent dat je iets nieuws op het spoor bent!

Let bij onderstaand filmpje eens goed op het gezicht van de jongen. Wat zou hij denken?

Hij dacht vast dat hij nat zou worden, omdat het water toch uit de beker zou vallen?! Een mooi voorbeeld van een onderzoek dat het tegendeel bewijst van wat je denkt.

Kleuterlab Toolkit

Ok, leuk, maar hoe doe ik dit in mijn klas, met dat kleine groepje slimme kleuters, terwijl er nog meer kinderen zijn die ook mijn aandacht nodig hebben? Ik hoor het je denken. Ik denk dat de eerste stap is, dat je doorhebt dat ook deze slimme kleuters je begeleiding nodig hebben. We zijn gewend kinderen die meer onderwijstijd nodig hebben extra instructie te geven en goed te begeleiden. Misschien heb je ooit, ten onrechte, gedacht dat de slimme kleuters zichzelf wel kunnen redden. Niets is minder waar! Toch hebben we liever iets dat al kant en klaar is, zodat je het met niet al te veel voorbereiding in kunt zetten. Een werkboekje dan maar?

Inge Schilders van Kleuterlab bedacht een oplossing. Ze ontwierp vijftig thematische onderzoekskaarten, waarop je kant en klare ideeën vindt. Deze kaarten sluiten aan bij verschillende thema’s: de seizoenen, Sint & Kerst, Vakantie & Vervoer, Buitenspelen & Avontuur, Eten & Drinken, Sprookjes, Wonen en Kunst. Op elke kaart vind je een introductie (met betekenisvolle probleemstelling), vragen die je (letterlijk) kunt stellen en tips voor de begeleiding van de kinderen. Moet je er de hele tijd bij zitten? Nee hoor. Geef de kinderen een introductie, begeleid de start van het onderzoek en laat de kinderen vervolgens hun gang gaan. Als ze vast komen te zitten, kun je ze een ‘duwtje’ geven (deze staat ook beschreven).

De rol van de leerkracht

Ik heb al even benoemd wat je als leerkracht doet om de kinderen te begeleiden. Het is niet jouw taak als leerkracht om de kinderen antwoorden te geven. Wat is daar nou leuk aan? Door zelf een onwetende en onderzoekende houding aan te nemen, daag je de kinderen uit zelf na te denken. We weten het nog niet, hoe gaan we ervoor zorgen dat we het wel te weten komen? Door het stellen van open vragen zet je kinderen aan het denken.

Daarnaast zorg je ervoor dat de kinderen de ruimte en de materialen hebben om hun onderzoek uit te voeren. Dit is vooral ook figuurlijke ruimte: mógen ze experimenteren, fouten maken, rommelen? En ik begrijp dat dat soms echt lastig is. Inge beschrijft in de bijgevoegde handleiding heel mooi het nut van creativiteit en betrokkenheid. Als de kinderen betrokken zijn, weet je zeker dat ze leren.

Soms moet je als leerkracht ook ‘out of the box’ leren denken. Letterlijk. Stel, je hebt de kaart doorgelezen, de materialen verzameld en in een ‘box’ klaargezet. En dan hebben de kinderen ineens iets heel anders nodig, zeggen ze. Materialen die je wel ergens hebt liggen, maar… Wordt het dan nog wel zoals jij in je hoofd had? Dat loslaten is (weet ik uit eigen ervaring!) best moeilijk soms, maar oh zo leuk en waardevol.

Tot slot

Ik ben ontzettend enthousiast over deze Toolkit! Niet alleen omdat ik Inge ken (heb je al eens een workshop van haar gevolgd op de Inspiratiedag van Kleuteruniversiteit? Als ik niet zelf workshops gaf, zou ik me bij haar aanmelden!), en ook niet alleen omdat ik dol ben op ‘ondernemende leerkrachten’ die iets maken voor in de onderwijspraktijk. Het product ziet er spetterend uit, is degelijk, goed doordacht, mooi uitgevoerd én bruikbaar in de kleuterklas.

Wat is jouw ervaring met onderzoekend leren bij kleuters? Gebruik jij dit om je slimme kleuters uit te dagen?