Spelend leren in groep 3

Het is een veelgestelde vraag bij mijn boek en workshop Spelen in uitdagende hoeken. ‘Kan dat ook met groep 3?’ Nu heb ik zelf wel ervaring in groep 3, ik heb in mijn loopbaan drie keer een groep 3 gedraaid. Maar ik heb daar eigenlijk nooit lesgegeven zoals ik NU eigenlijk zou willen: door veel meer gebruik te maken van spel en met behulp van een rijke leeromgeving. Spelend leren, kan dat in groep 3? Ja! Maar… hoe pak je dat aan?

Spelend leren in groep 1 en 2, maar groep 3?

Jarenlang heb ik me gespecialiseerd op kleuteronderwijs. De boeken die ik las, die lezingen die ik bijwoonde, steeds had ik daarbij die kleuterbril op. In de praktijk wordt de overgang tussen groep 2 en 3 nog steeds als groot ervaren, en doen leerkrachten hun best die overgang zo soepel mogelijk te laten verlopen. Soms wijzen ze daarbij naar elkaar (‘jullie moeten kleuters beter voorbereiden op groep 3‘ tegenover ‘jullie moeten meer rekening houden met de jonge leeftijd en bijbehorende ontwikkeling van kinderen aan het begin van groep 3‘), soms zie je dat groep 2 een gedeelte van de start van groep 3 op zich neemt. Andersom (dus dat groep 3 verder gaat waar groep 2 gebleven is, zonder leerstof naar voren te halen) zie ik eigenlijk weinig.

Maar: ik zie dus wel steeds meer interesse van groep 3 leerkrachten in de theorie van het Spelen in uitdagende hoeken! En dat vind ik heel fijn. Kijk, sommige kleuters zijn eind groep 2 ‘er helemaal klaar voor’. Voor hen komt groep 3 misschien wel een maand of twee te laat, zij hadden wel eerder willen en kunnen starten. Maar er zijn ook kinderen die gewoon nog kleuter zijn als ze groep 3 binnenstappen. Dat hoeft geen probleem te zijn! Een kind wordt niet van de één op de andere dag een schoolkind, een kind dat alleen nog maar formeel leert in plaats van informeel. Vergelijk het met een wiebeltand: die tand valt er niet vanzelf uit, soms wiebelt hij een tijdje, kort of lang. Maar er gaat altijd een proces aan vooraf, iets dat je niet altijd ziet!

Op onderzoek naar spelend leren in groep 3

Ik besloot de literatuur in te duiken, om te zien of ik nog meer aanknopingspunten kon vinden voor mijn aanname dat spelen in groep 3 heel goed kan, zelfs moet. In de titel van dit artikel heb ik de term ‘spelend leren’ gebruikt, maar eigenlijk vind ik dat maar een gekke combinatie. Jonge kinderen leren door te spelen, dus ‘spelen’ zou genoeg moeten zijn. Toch bekruipt ons in groep 3 dan de vraag: leert een kind wel genoeg van alleen spelen? Ik denk dat elke leerkracht begrijpt dat er in groep 3 meer en langer instructie gegeven moet worden dan bij de start in groep 1. Dat mag ook, en kinderen kunnen dat ook aan, willen dat ook.

Is de workshop /het boek Spelen in uitdagende hoeken geschikt voor leerkrachten van groep 3? Als antwoord hierop zeg ik altijd: als je manieren zoekt om de gegeven instructie te verwerken in spelhoeken, dan ja, heb je iets aan de informatie. Maar als je zoekt naar leuke spelletjes die de kinderen kunnen spelen als ze klaar zijn met hun werk, dan denk ik dat ik je niet kan bieden wat je zoekt.

Meer informatie over de workshop Spelen in uitdagende hoeken vind je hier: online workshop, open workshop, besloten workshop

Ik ben in mijn boekenkast gedoken en heb nieuwe boeken aangeschaft om me in te lezen in groep 3. Hieronder vind je de titels met een korte beschrijving, en daaronder wat ik eruit mee zou willen nemen als ik NU een groep 3 zou hebben. Ik heb nog niet alle boeken uit, dus ik vul dit bericht later aan! (let op: dit is hypothetisch, ik krijg geen groep 3)

De leeruitdaging voor jonge kinderen

De leeruitdaging voor jonge kinderen – James Nottingham en Jill Nottingham – Bazalt, 2020

Het boek

Ik kende dit boek al als Challenging early learning, toen ik dit boek aanschafte na een lezing van James Nottingham op het Growth Mindset Experience. Toen vertelde Bazalt al dat ze bezig waren met een vertaling, maar daar wilde ik niet op wachten. De ondertitel van de Nederlandse vertaling is Diep leren in de Leerkuil. De leerkuil staat op de voorkant van het boek afgebeeld: je begint met een concept, stelt dat ter discussie waardoor er een cognitief conflict ontstaat, vervolgens geven de kinderen betekenis aan het concept en klimmen ze uit de leerkuil met een nog beter begrip van dat concept. Vandaar dus ‘diep leren’!

Wat voor concepten moet je je hierbij voorstellen? Ik kan me voorstellen dat dit wat vaag klinkt. Gelukkig staan in het boek heel veel voorbeelden (met uitgewerkte lessen), zodat je het meteen voor je ziet. Denk bijvoorbeeld aan: vormen, vriendschap, speelgoed, etc. Als je eenmaal snapt hoe je de verschillende fasen vorm kunt geven, kun je dit op van alles toepassen!

Wat ik meeneem

Ik zou tijdens mijn instructies in groep 3 veel meer gebruik willen maken van de leerkuil, om kinderen zo veel dieper na te laten denken over a) wat ze al weten over het onderwerp en b) wat ze nog niet weten. De fasen uit de leerkuil geven hierbij houvast en de voorbeelden zorgen ervoor dat ik het voor me ga zien. Er staan ook materialen in het boek die je kunt gebruiken, maar uiteindelijk zou ik van de fasen gebruik willen maken bij de ‘gewone’ taal-, reken- en schrijfinstructie.

Combinatiegroep 2/3. Doen!

Combinatiegroep 2/3. Doen! – Cobi Visser en Fida Meints – Instondo b.v., 2020

Het boek

Dit is een boek uit de serie TIBtools, waar TIB staat voor Tijdschrift Intern Begeleider. In het boek staan 8 aanraders beschreven voor wie erover denkt een groep 2-3 op te starten. De ondertitel Doen! laat natuurlijk al blijken dat de schrijvers het in ieder geval zien zitten. Na elke aanrader vind je een ’tool’ waarmee je de aanrader om kunt zetten naar de praktijk op jouw school. Dit kan natuurlijk door de IBer gebruikt worden, maar ook als leerkracht is dit een waardevol boek.

Wat ik meeneem

Hoewel dit boek dus specifiek over groep 2-3 gaat, de praktische problemen van deze combi worden bijvoorbeeld besproken, heb ik het vooral gelezen met een groep 3-bril op. Hoe zou ik als groep 3 leerkracht mijn onderwijs vorm kunnen geven als ik meer gebruik wil maken van spel? Ik vind het in ieder geval fantastisch te lezen dat a) het niet alleen mogelijk is om groep 3 te laten spelen, maar b) zelfs ook gewenst!

Het staat vast dat áls je met een groep 2-3 gaat werken, of in groep 3 veel met spel wil werken, dit moet gebeuren vanuit een sterke visie. Groep 3 mag niet een eilandje worden, er moet een goede doorgaande lijn zijn waarin de overgang van 2-3 en 3-4 stevig beschreven staat. Alle collega’s moeten snappen waarom er op deze manier gewerkt wordt, dat geeft de meeste kans van slagen. Het kan ook niet zo zijn dat in de ene groep 3 meer gespeeld wordt dan de andere. Oh, en deze quote neem ik ook mee:

Wie weet om welke doelen het gaat, ook de leerlijnen kent die naar die doelen leiden én daarop adequaat weet aan te sluiten, heeft in feite geen methode nodig.

Combinatiegroep 2/3. Doen! – blz 45

Duidelijk is mij in ieder geval dat, net als in groep 2, de methode in groep 3 niet strak gevolgd hoeft te worden. Dat wist ik eigenlijk toch al? Het doel van groep 3 is niet dat de kinderen alle schriften doorgewerkt hebben, maar dat ze zich de stof eigen maken. De verwerking kan dus ook heel goed plaatsvinden in (spel)hoeken!

Vloeiend van groep 2 naar groep 3

Vloeiend van groep 2 naar groep 3 – Aafke Bouwman en Marije Bakker – Pica, 2019

Het boek

Aan de titel is te zien dat de overgang van groep 2 naar groep 3 aan de orde komt in dit boek. Het gaat hierbij om de overgang van informeel leren naar formeel leren. De auteurs hebben ervoor gekozen om zich te richten op de organisatie van een groep 2-3. Maar doordat het van allerlei kanten belicht wordt, is het ook geschikt voor leerkrachten die een aparte groep hebben. Genoemd wordt bijvoorbeeld het GRIMM model, dat goed gebruikt kan worden als instructiemodel in groep 2-3 (samengevat is dit het IK-WIJ-JULLIE-JIJ model).

Ook wordt er precies uitgelegd hoe je een beredeneerd aanbod kunt samenstellen, waarbij verschillende situaties beschreven worden. Je kunt er namelijk voor kiezen om je groep 2-3 te benaderen als één groep (net als wanneer je een groep 2 of een groep 3 zou hebben). Maar je kunt er ook voor kiezen om groep 3 op bepaalde momenten apart instructie te geven, of een combinatie van beide vormen.

Wat ik meeneem

Ik vond het mooi om te lezen dat het onderwijs niet alleen gaat over leren rekenen en lezen. Nee, ook niet in groep 3! De Self Determination Theory werd genoemd: kinderen die aangesproken worden op hun gevoel van relatie, competentie en autonomie raken gemotiveerd en leren daardoor beter en meer. Dat spreekt mij heel erg aan, omdat ik als kleuterleerkracht dat ook altijd heel erg belangrijk vond. En dat sterkt mij ook in het idee dat kinderen ook zelf zouden mogen kiezen hoe ze de stof verwerken. Ik weet ook dat ik als groep 3 leerkracht me zou willen ontwikkelen in het geven van instructie. Ergens in het boek stond de zin ‘geef instructie, geen werkuitleg!’, en dat triggerde me. Ik zou toe willen naar een situatie waarbij de verwerking in het werkboek ‘een manier’ van verwerken is, maar dat de kinderen ook nog andere opties hebben.

Kleuters die nét iets meer kunnen

Kleuters die nét iets meer kunnen – Ann Meersman en Kristin Stroobandt – Acco, 2017

Het boek

De ondertitel van het boek is Meer dan 400 tips voor kleuters met een ontwikkelingsvoorsprong. In het boek staat beschreven hoe je een ontwikkelingsvoorsprong kunt herkennen en wat voor obstakels begaafde kleuters tegen kunnen komen. Wat dat betreft vind ik de titel wat vreemd gekozen. Nét iets meer zou duiden op iets meer dan gemiddeld, terwijl de (hoog)begaafde kleuter vaak wel wat meer voorsprong heeft. In de tips vind je ideeën om de hoeken in je klas uitdagend te maken en houden voor de ‘slimme kleuter’ (dat is de benaming die ik op mijn website gebruik voor deze doelgroep).

Wat ik meeneem

Hoe hou je de hoeken uitdagend voor kinderen die meer aan kunnen dan de gemiddelde kleuter? Ik wil kinderen uit groep 3 niet op één lijn zetten met slimme kleuters (met een ontwikkelingsvoorsprong en (mogelijke) hoogbegaafdheid), maar gebruik dit boek toch om ideeën op te doen. Door na te denken over hoe ik kan differentiëren in mijn aanbod, ook in de hoeken, zorgen ik voor een nóg rijkere leeromgeving. Hierin kunnen kinderen beter hun eigen pad kiezen.

Boeken die nog op mijn leeslijst staan

Spelen en leren op school – Marjolein Dobber en Bert van Oers (red.) – van Gorcum, 2018

Als ik door dit boek blader, zie ik allerlei dingen die mijn hart sneller doen kloppen. Rekenen, lezen en schrijven in spel, verschillende hoeken, foto’s van kinderwerk. Ik hoop te leren hoe ik mijn theoretische kennis over spel in de praktijk van groep 3 zou kunnen brengen. Maar ook hoe ik hierbij de collega’s van groep 3-8 zou kunnen betrekken.

Lezen en schrijven doe je samen – Bea Pompert – van Gorcum, 2017

Ik vind het lees- en schrijfproces in de ontwikkeling heel erg leuk om van dichtbij mee te maken. En ik vind dat we daarin soms inderdaad zelf meewerken aan een te grote overgang tussen groep 2 en groep 3. Ik denk dat we in groep 2 al meer kunnen werken aan lezen en schrijven, omdat sommige kinderen daar al best aan toe zijn. En ik vind dat we in groep 3 soms wat abrupt beginnen met het aanbieden van letters en lezen, op een manier die kleuters niet gewend zijn.

(Let op: ik spreek hierbij over mijn eigen ervaring in groep 3. Het kan goed zijn dat jullie op school hier anders mee omgaan!) In dit boek hoop ik ideeën op te doen om het lezen en schrijven op een manier aan te bieden die beter aansluit bij mijn visie. Een manier die meer recht doet aan wat kinderen zelf willen leren en aansluit bij wat ze al weten.

Spelend leren in groep 3

Spelen in groep 3 kan niet alleen, er zijn ook genoeg leerkrachten die het doen. Ik volg Petra Kroon van De Rekenhoek op Instagram. Zij heeft de Drentse onderwijsprijs gewonnen met haar kijk op rekenonderwijs in groep 3. Tipje van de sluier: zij bestelt voor de eerste periode in groep 3 geen werkboeken, maar koopt daarvoor in de plaats allerlei materialen om de verwerking van de rekeninstructie spelenderwijs te doen!

Linda van De klas van Juf Linda heeft op haar website verschillende cursussen staan die gaan over spelend leren in groep 3. Hoewel spelend leren voor mij niet helemaal de lading dekt, denk ik dat binnen haar cursussen genoeg te leren valt over hoe je de inhoud van de methode kunt vertalen naar spel in de hoeken.

Als ik een groep 3 onder mijn hoede zou krijgen, waarin ik volgens de schoolvisie kinderen kon laten spelen, zou ik het zo aanpakken. Ik zou:

1. het aanbod uit de methode goed bekijken en een planning maken voor het hele schooljaar
2. kijken welke thema’s gebruikt worden en welke thema’s mij aan zouden spreken
3. kijken hoe ik de verwerking kan laten plaatsvinden naast/buiten het werkboek om
4. zoveel mogelijk hoeken inrichten en de samenwerking hierin zoeken met groep 2
5. een lesrooster maken waarin naast de instructie voldoende ruimte is voor de verwerking, voor spel, zowel binnen als buiten
6. een budget opstellen/aanvragen voor de benodigde materialen om op deze manier te kunnen werken
7. werken aan mijn instructievaardigheden
8. per thema kijken hoe ik de doelen uit het beredeneerde aanbod terug kan laten komen in de hoeken, zoals ik het ook in groep 1/2 gewend was te doen

Zo, dat was dat! Ik ben heel erg benieuwd naar jouw input bij dit artikel. Waar haal jij informatie over spelend leren in groep 3? Heb jij nog titels van boeken die ik aan mijn leeslijst toe kan voegen? Werk jij al op deze manier en wil je je ervaringen delen? Laat het me weten!