Ooit verscheen er een dilemma op Kleuterwereld. Moet de zandbak van het plein verdwijnen? De leden buitelden vervolgens over elkaar heen om heel hard NEE te roepen. Het was duidelijk: iedereen wilde dat de zandbak zou blijven. Gelukkig! Ik wil je vandaag niet alleen vertellen over het magische aan het spelen met zand, maar ook over de eventuele problemen met de zandbak en hoe je die kunt oplossen. Want één ding is zeker: als besloten wordt de zandbak van het plein weg te halen, is het heel moeilijk die weer terug te krijgen.

Moet de zandbak blijven - argumenten die je kunnen helpen strijden voor zand - Juf Bianca

Spelen met zand

Kinderen moeten kunnen spelen met zand. Zand is een elementair, natuurlijk en ongevormd materiaal, zoals Frea Janssen-Vos aangeeft in het boek Werken met materialen (tegenwoordig uitgegeven als Het materialenboek). Ik vind trouwens dat dit boek op elke school aanwezig hoort te zijn, maar dat terzijde! Zand is toegeeflijk, je kunt er gerust op slaan, zonder dat het stuk gaat. Het is goed voor de tactiele ontwikkeling: je kunt het door je vingers laten glijden, het kneden, er je blote tenen in wiebelen. Om inhoudsmaten te kunnen ervaren zijn zand en water nodig. Je leert over de verschillende samenstellingen van zand, door er met water modder van te maken. Je kunt ongestoord vies worden!

Het is duidelijk: spelen met zand MOET, het is niet alleen ‘leuk spelen’, maar het is ook leren!

Maar kunnen we de zandbak op het plein dan niet vervangen door een zandtafel op de gang? Nee. In een zandtafel kun je geen diepe kuilen graven. In de zandtafel kun je niet met je hele lijf het zand ervaren. In een zandtafel kun je geen grote kastelen bouwen.

Het dilemma

Dus dan rijst de vraag: waar komt het dilemma vandaan? Degene die de vraag postte heeft dat, begrijpelijk, niet vermeld in het bericht. Discussies binnen het team moeten zich niet afspelen in een besloten facebookgroep. In de reacties kwamen wel wat problemen met de zandbak naar voren. Voor de rest raad ik maar even: ik zet hieronder wat dilemma’s op een rij, met een mogelijke oplossing!

  1. Kattenpoep
    Ik denk dat dit wel het grootste probleem met de zandbak is: katten die erin poepen! Ik heb zelf al jaren katten, en als ik één ding geleerd heb: katten poepen graag in omgewoeld zand. De zandbak is dus voor hen de perfecte plek (want geen planten die in de weg staan). Een net (dat goed strak zit) of nog beter: een deksel, kunnen hiertegen helpen. Daarnaast kan het ook interessant zijn om juist een ander hoekje van het schoolplein heel interessant te maken voor katten. Plant daar wat kattenkruid, zorg voor wat blote aarde en tolereer de katten dáár. Heb je (nog) geen net of deksel? Investeer dan in een goede poepschep en ruim even snel op voordat de kinderen de zandbak ingaan. Sowieso is het goed om na afloop de handen even goed te laten wassen.
  2. Stuifzand
    Een veel gehoorde klacht van omwonenden, zeker als de school middenin een wijk staat: het zand stuift! Heb je net de was buiten hangen, zit je even van de zon te genieten, word je gezandstraald door de zandbak van de buren. Niet fijn! De hele discussie van ‘je woont bij een school, wen er maar aan’ laat ik even achterwege, want er is best een eenvoudige manier om het zand minder te laten stuiven. Maak het zand af en toe even goed nat. Even de sproeier erop, of met de gieter eroverheen. Investeer in een goede straatbezem voor jezelf en bezems met korte steel voor de kinderen. Eens in de zoveel tijd roep je iedereen op om zoveel mogelijk zand weer naar de zandbak te vegen. Als de zandbak groot genoeg is, kun je kinderen sowieso vragen het zand zoveel mogelijk IN de zandbak te houden.
  3. Overal zand
    Niet alleen stuift het zand de hele wijk door, de kinderen nemen het ook nog eens mee naar binnen! Krassen op de nieuwe vloer, schoonmakers in de stress, modder op de vloer van de wc (ieuw). Leer de kinderen hoe ze zichzelf na het buitenspelen goed af kunnen kloppen. Herhaal deze routine regelmatig: niet alleen de voeten goed stampen, maar ook de kleren afkloppen (en de buurman even checken: zit er zand in het haar?). Zand valt pas van kleding en schoenen als het opdroogt, dus soms neem je het wél mee naar binnen. Laat de kinderen in het lokaal ook goed vegen, zorg voor een stevig veger en blik (zodat de zandbakjes onder de stoel opgeveegd kunnen worden voor iedereen weer gaat spelen). Investeer eventueel in een goede schoenenborstel (die je ook bij het voetbalveld ziet staan) waar de kinderen hun voeten aan af kunnen vegen.
    Over die krassen op de vloer: dat dilemma wordt ook vaak genoemd bij het wel of niet hebben van een zandtafel binnen! Bedek de vloer onder de zandtafel met een stuk zeil (een restje van de winkel) en leer de kinderen hoe ze de vloer goed kunnen vegen. Niet alleen de zandbak buiten, ook de zandtafel binnen is een must voor elke kleuterklas!
  4. Vies
    Dat kinderen vies moeten kunnen worden kunnen wij als kleuterleerkracht dan wel vertellen, maar er zijn ouders die er niet zo blij mee zijn. Vertel de ouders wat spelen met zand betekent voor de ontwikkeling van kinderen (je mag ze bovenstaand stukje toesturen, samen met wat praktijkfoto’s). Wijs ze erop dat jullie elke dag (ook als het regent!) in de zandbak kunnen spelen. Wanneer kinderen nieuwe schoenen hebben, is het verstandig ouders te vragen een paar laarzen mee te geven naar school. Die kunnen een speciaal plekje krijgen bij de kapstokken. Er zijn zelfs scholen die geïnvesteerd hebben in overalls, zodat de kinderen altijd buiten kunnen spelen.

Strijden voor zand

In een meivakantie waren we met ons gezin op Ameland. Met onze kinderen (toen 11, 8 en bijna 6) gingen we elke dag naar het strand (in de eerste dagen was het nog niet zulk mooi weer). Het enige dat we meenamen: drie stevige scheppen. De kinderen hebben fantastische dingen gemaakt, forten die het gevecht met de vloed aangingen, kanalen waar het water door stroomde, kastelen. Ze hebben niet alleen geleerd hoe je zoiets bouwt, ze hebben ook geleerd hoe je je lijf gebruikt, hoe je soms moet doorzetten als iets niet lukt, hoe je iets kunt versieren met schelpen, hoe je het water een bepaalde kant op kunt leiden. Hoe de zee het water weer meeneemt en waarom er dus gras in de duinen is geplant.

Ik kan me geen schoolplein voorstellen zonder zandbak! Ik kan me herinneren hoe ik vroeger grote bergen zand maakte, en hoe we daar dan aan beide kanten een tunnel in gingen graven. Het geluksgevoel als beide handen elkaar in het midden ontmoetten. Heb jij herinneringen aan spelen met zand?

Is de zandbak bij jullie op school ter discussie gesteld? In plaats van je vast te ketenen aan de zandbak en heel hard NEE te roepen, kan het helpen om met een gedegen plan te komen. Die zandbak MOET blijven, maar hoe kunnen we ervoor zorgen dat anderen daar zo min mogelijk last van hebben? Hoe kunnen we iemand overtuigen van het belang van spelen met zand? Niet alleen voor kleuters maar voor álle kinderen! Ik hoop dat ik je daar met dit artikel mee geholpen heb