Als kleuterleerkracht kun je niet overal verstand van hebben, al kun je soms het gevoel hebben dat je steeds te weinig weet. En over sommige onderwerpen WIL je misschien helemaal niets weten, omdat je hoopt het nooit mee te maken. Toch komt rouw natuurlijk best vaak voor en kun je daar maar beter op voorbereid zijn. In deze serie ‘Dingen die elke kleuterleerkracht moet weten’ hebben we het vandaag over rouw bij kleuters.

6 Dingen die elke kleuterleerkracht moet weten over rouw bij kleuters - Juf Bianca

Zoals ik al zei is dit nu niet het meest geliefde onderwerp om over te praten, maar is het wel belangrijk goed voorbereid te zijn. Als er nu een ouder bij jou komt om advies, heb je dan iets paraat? Als er nu een ouder, collega of… kind overlijdt, hebben jullie als school dan een protocol waarin staat hoe je moet handelen?

Een troostkoffer

In een troostkoffer zitten allerlei voorwerpen, boeken en suggesties om met rouw aan de slag te kunnen, zowel in de klas als thuis. Nu kun je zo’n troostkoffer zelf samenstellen, maar hoe fijn is het om iets aan te schaffen dat al kant en klaar is? Kathleen Amant, bekend prentenboekenmaker, heeft zo’n troostpakket samengesteld naar aanleiding van een overlijden in haar naaste omgeving. Ze schreef een verhaal over een overleden vader die nu ‘voorbij de regenboog’ is. Léon is van plan daar naartoe te fietsen en komt onderweg allerlei dieren tegen die hem helpen. De vogel brengt een knuffelsteen (deze zitten ook in het pakket) en het konijn belooft alle geheimen te zullen aanhoren. In het pakket zit, naast een knuffelkonijn, zorgenkonijntjes en andere kleine materialen, een prentenboek en een handleiding om aan de slag te kunnen gaan. Er zijn pakketten voor zowel school als thuis verkrijgbaar in de webshop van Kathleen Amant.

6 Dingen die elke kleuterleerkracht moet weten over rouw bij kleuters - troostpakket

Tip! Je kunt zulke pakketten ook vaak lenen bij bibliotheken of uitvaartverzorgers, maar hoe fijn is het om zoiets voor het grijpen in de school te hebben staan?

Overleg met ouders

Elk kind, elk gezin gaat anders met rouw om en elke situatie is anders. Een kind kan ander verdriet voelen om een overleden oma dan om een overleden broertje. Het is voor jou als leerkracht in ieder geval belangrijk te overleggen met de ouders over deze situatie. Zo zeggen sommige mensen graag ‘opa is nu een sterretje’, maar je kunt je voorstellen dat het heel verwarrend is om dat tegen een kind te zeggen als die nou juist gehoord heeft dat opa begraven is en onder de grond ligt. Vraag na waar het kind behoefte aan lijkt te hebben en vraag ook waar ouders behoefte aan hebben. Het is fijn om hen in dit soort situaties tips te kunnen geven, zeker omdat jij hun kind ook goed kent. Voor algemene tips kunnen ze terecht bij uitvaartorganisaties, maar voor specifieke tips voor hun kind zullen ze bij jou aan willen kloppen.

Verdriet mag er zijn

Verdriet is een lastige emotie, vaak hebben we de neiging te willen troosten en de ander weer blij te maken. Maar het probleem, in dit geval een overlijden, wegnemen, dat gaat niet altijd. In sommige culturen is het zelfs gebruikelijk verdriet helemaal niet te laten zien. Nu heeft een kleuter vaak helemaal geen weet van dit soort ongeschreven regels over emoties, en laat het nog puur blijken hoe het zich voelt. Realiseer je dan dat verdriet er mag zijn, en dat je daarin ook een voorbeeldfunctie hebt. Als een kind in jouw klas overleden is, of jij hebt een dierbare verloren, dan mag jij je verdriet ook laten zien. Kinderen zien dan ook dat verdriet, ook al is het aanwezig, niet je hele leven hoeft te beïnvloeden. Je zult ook merken dat kinderen soms heel snel kunnen schakelen in hun emoties: na een heftige huilbui kunnen ze weer opgelucht weg huppelen om te gaan spelen. Dus eigenlijk: alle emoties mogen er zijn.

Vragen en antwoorden

Net zoals bij emoties heeft een kleuter geen weet van gepastheid als het om vragen gaat. Nieuwsgierige kinderen willen gewoon alles graag weten, ook over de dood. En dat betekent dat ze vragen kunnen stellen, als: ‘Waar is opa nu?’, ‘Wat gebeurt er als je gecremeerd wordt?’ en ‘Doet dood zijn pijn?’. Nu is het belangrijk dat je eerlijk antwoord geeft op vragen en ze niet ontwijkt. Realiseer je dat de fantasie van kinderen bizarre dingen kan doen als ze geen feiten krijgen, en dat ze daardoor juist angstig kunnen worden. Als je (nog) niet weet hoe je wilt antwoorden, kun je altijd even polsen in hoeverre het kind ermee zit, door de vraag terug te stellen. Wat denk je zelf? Dit werkt in heel veel gevallen goed, en zorgt ervoor dat je niet te veel informatie geeft waar het kind nog niets mee kan. Vergelijk het even met de bloemetjes en de bijtjes: als een kleuter nieuwsgierig is waar de baby’s vandaan komen hoef je niet meteen uitvoerig uit de doeken te doen hoe ‘de daad’ eraan toe gaat, maar vertel je ook niet dat die ‘uit de kool getrokken’ worden. Geef dus eerlijk antwoord, ook als je bang bent dat een kind verdrietig wordt om het antwoord.

Onze zoon was als peuter-kleuter een tijdje erg bang voor de dood, vooral voor het slapen gaan. Hij realiseerde zich namelijk dat iedereen dood gaat, ook ik. Ik kon hem verzekeren dat ik van plan was nog heeeeel lang te leven, maar ik kon hem niet vertellen dat ik nooit dood zou gaan. Ik heb eerlijk antwoord gegeven op zijn vragen, hoe moeilijk het ook was en hoe graag ik hem ook wilde troosten door te zeggen ‘Natuurlijk ga ik nooit dood’.

Begeleiding

Nogmaals: je kunt als leerkracht niet overal een expert in zijn. Als er plotseling een leerling uit jouw klas overlijdt, of jouw collega, dan heb je zelf niet alle antwoorden paraat. Dan is het fijn om begeleiding van buitenaf aan te vragen. In Kleuterwereld vind je onder meer dan 30.000 professionals vast iemand die hetzelfde meegemaakt heeft, dus daar kun je altijd terecht. Ook de betrokken uitvaartorganisatie kan je misschien ondersteunen. En er zijn ook bureaus die in dit onderwerp gespecialiseerd zijn. Mijn tip is: zoek nu, ook al is dit nog helemaal niet in de orde, via Google alvast de contactgegevens op van een bureau bij jou in de buurt en sla die ergens op. Zo weet je zeker dat je iemand kunt benaderen die hierin gespecialiseerd is.

Prentenboeken

Er worden over zoveel verschillende onderwerpen prentenboeken geschreven, de dood hoort daar natuurlijk bij. Bij onderstaande lijst geef ik ook steeds aan welke situatie in het boek besproken wordt, zodat je een specifiek boek aan ouders kunt aanraden. Soms zijn boek niet meer nieuw verkrijgbaar maar nog wel te lenen in de bibliotheek. Er worden ook elk jaar nieuwe prentenboeken bij gemaakt, weet jij een titel die ik nog niet in de lijst heb opgenomen, zet die dan gerust hieronder neer. Dan voeg ik hem toe!

Overal en ergens - rouw bij kleuters - Juf Bianca
Overal en ergens – Pimm van Hest & Sassafras De Bruyn – Clavis (overleden moeder)
Derk Das blijft altijd bij ons - rouw bij kleuters - Juf Bianca
Derk Das blijft altijd bij ons – Susan Varley – Lemniscaat (overlijden door ouderdom)
Een boom vol herinneringen - rouw bij kleuters - Juf Bianca
Een boom vol herinneringen – Britta Teckentrup – Gottmer (overlijden door ouderdom)
Kikker en het vogeltje - rouw bij kleuters - Juf Bianca
Kikker en het vogeltje – Max Velthuijs – Leopold (wat is dood, en hoe gaat het leven verder?)
Lieve oma Pluis - rouw bij kleuters - Juf Bianca
Lieve oma Pluis – Dick Bruna – Mercis Publishing (overleden oma)
Dag opa - rouw bij kleuters - Juf Bianca
Dag Opa – Jelleke Rijken & Mack van Gageldonk – Clavis (overleden opa)
Nooit is voor altijd - rouw bij kleuters - Juf Bianca
Nooit is voor altijd – Kristof Devos & Claudia Jong – Davidsfonds (overleden zusje)

Andere (prenten)boeken over dit onderwerp:

Heb jij nog een tip die ik hier niet gedeeld heb? Laat die dan hieronder achter, zodat andere lezers er hun voordeel mee kunnen doen!