December is traditiegetrouw de maand waarin we met z’n allen terugkijken op het afgelopen jaar. Wat ging er goed, wat was fijn en wat juist niet? Er worden overal lijstjes gemaakt met hoogtepunten. Als leerkracht nam ik aan het einde van het SCHOOLjaar ook altijd tijd om terug te blikken. Dat zijn twee momenten in het jaar waarop je kritisch kunt kijken naar je eigen leerkrachthandelen, maar ook om te zien dat je eigenlijk al best veel gedaan en bereikt hebt. Waarom je zou moeten reflecteren, en hoe je dat kunt doen, vertel ik je graag in dit artikel!

Reflecteren op jezelf als leerkracht - Juf Bianca

Waarom zou JIJ moeten reflecteren op jezelf als leerkracht?

Als leerkracht ben je veel bezig met reflecteren. Je kijkt continue naar de opbrengsten van de kinderen, bekijkt hun ontwikkeling en doet van alles om die verder te helpen. Maar hoe vaak kijk je eigenlijk naar je eigen handelen, naar je eigen ontwikkeling? Van de kinderen kun je misschien feilloos hun onderwijsbehoefte benoemen, maar wat is JOUW behoefte, wat heb jij nodig om verder te komen? Waarschijnlijk heb je wel ieder schooljaar één of meerdere functioneringsgesprekken. Afhankelijk van de cultuur bij jullie op school kunnen dit heel waardevolle gesprekken zijn, waarin je echt zicht krijgt op je ontwikkeling. Maar toch blijft het heel goed om zélf ook je eigen handelen eens onder de loep te leggen. Dat heeft enkele voordelen:

  1. Je bepaalt je eigen meetlat. Bij een functioneringsgesprek krijg je ongetwijfeld punten die je moet ‘scoren’, of wordt er een klassenbezoek afgelegd. Maar als je zelf reflecteert kun je zelf de punten bepalen die je wilt bekijken! Ik geef je hier verderop enkele voorbeelden, maar het staat je dus vrij om er je geheel eigen feestje van te maken.
  2. Gebruik het als voorbereiding. Word jij zenuwachtig van gesprekken die over jou gaan of van een klassenbezoek? Gebruik de reflectie als voorbereiding hierop. Jij weet al wat je lastig vindt en waar je juist goed in bent. Zo kom je beslagen ten ijs, en dat kan al heel wat onzekerheid en zenuwen weg nemen.
  3. Waar wil je naar toe? Van de kinderen weet je waarschijnlijk precies waar je ze ongeveer ‘wilt hebben’ voordat je ze ‘aflevert’ aan de volgende leerkracht. Het gaat hierbij verder dan de cognitieve vaardigheden, je wilt ook dat ze leren samenwerken, dat ze weten wat leren is, dat ze zich kunnen presenteren, dat ze zich veilig voelen enzovoorts. Daar werk je continue aan en daar reflecteer je ook op. Met dat einddoel in gedachten kun je onderweg precies bepalen waar je staat en wat je nog moet doen om verder te komen. Maar dit geldt natuurlijk ook voor je eigen ontwikkeling! Bij alles wat je de kinderen bij wilt brengen, heb jij speciale leerkrachtvaardigheden nodig die je misschien nog beter wilt ontwikkelen. Als je niet weet waar je heen wilt, kun je ook niet bepalen hoe ver je al bent en welke stappen je nog moet zetten.

Wanneer reflecteer je?

Zoals ik in de inleiding al beschreef, zijn er voor een leerkracht twee mooie momenten om te reflecteren: in december en in juli. In december is het jaar bijna voorbij en kun je als leerkracht terug kijken op de afgelopen weken: de start van het schooljaar, de eerste belangrijke weken in de groepsvorming, de kennismaking met de kinderen. Je kijkt daarbij ook vooruit naar de eerste twee kwartalen van het nieuwe jaar: januari-maart en april-juni. In juli is het dan weer tijd om terug te blikken op het schooljaar én vooruit te kijken naar een nieuw schooljaar.

Natuurlijk kun je ook hier zelf bepalen welke periode je neemt. Misschien wil jij wel van vakantie tot vakantie bekijken, of wil je na elk thema of seizoen een reflectie doen. Maak de periode niet te lang: als je nu bedenkt dat je over zes maanden ergens wilt zijn, deel dat dan altijd op in kleinere stappen. Waar wil je over drie maanden zijn? En waar moet je dan over een maand zijn, om zeker te weten dat je dat einddoel gaat bereiken?

Vind je het nog lastig om voor je te zien hoe dit in de praktijk werkt? Snap ik! Straks geef ik je voorbeelden, waardoor dat hopelijk duidelijk wordt.

Het past binnen een professionele organisatie om een reflectiemoment in te lassen, bijvoorbeeld tijdens de vergadering. Je hoeft dan niet en plein public te vertellen wat jij vindt van jouw ontwikkeling, maar iedereen zou op dat moment voor zichzelf onderstaande vragen kunnen beantwoorden. Als team bespreek je ongetwijfeld wel eens wat de doelen van de school zijn en of dat nog bij de visie aansluit. Maak er een gewoonte van om dit ook met je leerkrachthandelen te doen! Zet het op de agenda en DOE het ook.

Ja, maar, werkdruk

Een klein stukje over werkdruk, want ik kan me voorstellen dat je denkt ‘moet ik dat er óók nog bij doen?’. Als je elke dag ‘heel druk’ bent met je werk, is het JUIST goed om regelmatig even uit te zoomen. Je vraagt je dan telkens af of je nog wel op het goede pad loopt.

Stel je voor dat je met je collega’s een boswandeling maakt. Iedereen is heel druk met lopen, er worden veel stappen gezet. Maar als niemand op de kaart kijkt, weet niemand of a) het eindpunt wel bereikt wordt en b) of de huidige route wel de beste is. Veel stappen zetten op een verhard pad is eenvoudiger dan evenveel stappen tussen het struikgewas. Dus juist als er veel werkdruk is bij jullie op school, is het goed om zeker twee keer per jaar onderstaande reflectievragen in te vullen.

Reflectievragen

  1. Bepaal op welke periode je wilt terugblikken. Afgelopen maand, kwartaal, halfjaar, jaar?
  2. Als je doelen had opgesteld, ga ze dan na. Welke kun je afstrepen? Aan welke ben je nog niet toegekomen?
  3. Welke gebeurtenissen waren hoogtepunten?
  4. Waar heb je het meeste plezier om/in gehad? Wat was het leukste om mee te maken?
  5. Wat heeft je de meeste (negatieve) energie gekost? Wat waren de dieptepunten?
  6. Heb je iets veranderd in ‘je werk*’ de afgelopen periode?
  7. Wat voor effect heeft dit gehad?
  8. Wat heb je de afgelopen periode gelezen/geleerd over je vak?
  9. Wat heb je gedaan om dat geleerde mee te nemen in je dagelijks handelen?

Aan de hand van bovenstaande vragen denk je terug aan de afgelopen periode. Tip: blader je agenda door en scroll door je gemaakte foto’s. Op die manier word je herinnerd aan alles wat er gebeurd is. Je hoeft de vragen niet punt voor punt af te werken of schriftelijk te beantwoorden, je kunt bijvoorbeeld ook een mindmap maken. Kies een manier die bij je past! Als je maar even je blik over de afgelopen periode laat gaan.

*Bij vraag 6 staat ‘je werk’. Dit is natuurlijk erg ruim, het is goed daar even iets dieper op in te gaan. Je werk bestaat uit meerdere gebieden, hieronder staan er enkele, met voorbeelden.

  • Pedagogisch (Hoe heb je je opgesteld tegenover de kinderen? Heb je misschien ingezet op de band met één van hen? Hoe zie jij jezelf als leerkracht in relatie tot de kinderen?)
  • Didactisch (Aan welke leerkrachtvaardigheden heb je gewerkt? Heb je gelet op hoe je instructie geeft, hoe je zorgt voor een rijke leeromgeving?)
  • Organisatorisch (Hoe bereid jij je lessen voor, hoe richt je onderwijstijd in, hoe besteed je je tijd voor en na schooltijd, heb je het lokaal anders ingedeeld?)
  • Persoonlijk (Hoe collegiaal ben je geweest, heb je iets veranderd in je mindset, je kijk op het vak, hoe voel je je als leerkracht, is er thuis iets gebeurd dat invloed heeft op je werk?)

Vooruit kijken

Nadat je teruggekeken hebt op het afgelopen jaar en duidelijk hebt waar je nu bent, is het tijd om vooruit te kijken. Anders gezegd: je hebt nu je plek op de kaart gevonden, nu kun je met behulp van je kompas bepalen in welke richting je gaat lopen. Ik vind het zelf altijd heel erg leuk om dit te doen, en ik bedenk dan eerst een persoonlijke missie. Zie dit als je absolute eindpunt, je stip aan de horizon, zo’n punt dat je nooit echt bereikt (misschien als je met pensioen gaat) maar wat altijd in je gedachten is. Hierin neem je op wat jij belangrijk vindt, hoe jij jezelf als perfecte leerkracht zou zien, hoe jouw ideale schooljaar eruit ziet. Dit is je kompas, die je koers bepaalt.

Met je kaart in je ene hand, je kompas in de andere, is het nu tijd om te bepalen welk punt je in de komende periode wilt bereiken. Hier gelden eigenlijk dezelfde stappen als bij het terugblikken:

  1. Bepaal over welke periode je wilt vooruitkijken. Komende maand, komend kwartaal, halfjaar, jaar?
  2. Welke doelen wil je stellen? Wat wil je aanpakken, veranderen, hoe wil je zijn?
  3. Welke gebeurtenissen staan er op de agenda?
  4. Waar heb je het meest zin in, waar kijk je naar uit?
  5. Waar heb je het minst zin in, waar zie je tegenop?
  6. Wat wil je veranderen in ‘je werk*’ de komende periode?
  7. Wat voor effect zou dit kunnen hebben?
  8. Wat wil je de komende periode leren/lezen over je vak?
  9. Hoe kun je dat wat je al gelezen/geleerd hebt meenemen in je dagelijks handelen?

Kijk vooral naar punt 8 en 9! Het is zo makkelijk om je te voeden met allerlei informatie op het gebied van lesgeven, ontwikkeling, leren, etc. Maar als je niets doet met die kennis, en je gewoon je normale gangetje blijft gaan in de klas, is dat eigenlijk allemaal verloren tijd. Neem jezelf voor om bij álles wat je de komende periode leest/leert te denken: Hoe kan ik dit toepassen in mijn werk?

Oefen jezelf in het opdelen van een grote stap in kleinere stappen. Voor de kinderen doen we dit dagelijks, dat is ons vak. Maar op de een of andere manier is dat moeilijker om voor jezelf te doen. Dokters zijn de slechtste patiënten, zeg maar… Het is, denk ik, ook wel een beetje leerkracht-eigen om je naar te voelen over al die dingen die je op een werkdag NIET gedaan hebt. Met een to-do-lijst die nooit af is, ligt werkdruk op de loer. Als je met een wandeltocht bezig bent, en je foetert bij elke stap die je zet dat je je einddoel nog niet bereikt hebt, kun je niet genieten van de reis. Als je bij elke stap kunt denken ‘deze brengt mij dichter bij mijn bestemming’, dan geeft dat een beter gevoel. Maar dan moet je dus wel weten dát die ene stap je in de juiste richting brengt.

Uiteindelijk kun je het dus zo opdelen:

  • missie (als je dit leuk vindt, is niet noodzakelijk)
  • doel voor het eind van het schooljaar
  • doel voor het eind van het kwartaal
  • doel voor het eind van de maand
  • doel voor deze week
  • doel voor deze dag

Een voorbeeld hiervan:

  • Ik vind het belangrijk dat kinderen zoveel mogelijk mogen spelen en daar heel veel van leren. Ik stel mij als leerkracht op als begeleider van dit proces en ik besteed veel aandacht aan het rijk inrichten van de leeromgeving.
  • Aan het einde van het schooljaar weet ik hoe ik de hoeken in mijn lokaal uitdagend kan inrichten en hoe ik spel kan stimuleren zonder opdrachten te geven.
  • Aan het eind van het volgende kwartaal zijn de bouwhoek en huishoek beide uitdagend ingericht.
  • Aan het eind van de komende maand is de huishoek uitdagend ingericht.
  • Aan het einde van de week heb ik de materialen in de huishoek uitgezocht en weg gedaan wat weg kan.
  • Aan het einde van de dag heb ik het spel van de kinderen in de huishoek één keer geobserveerd om te kijken met welke materialen ze veel spelen en wat ze niet gebruiken.

En nu jij!

Nu is de beurt aan jou! Plan een moment in waarop je gaat reflecteren. Dit kan tijdens een flinke wandeling, met een gezellig muziekje op terwijl je op de bank zit, of gewoon aan je bureau. Je kunt de resultaten voor jezelf houden of juist delen met je naasten (je partner, een goede vriendin) of je collega’s. Maak er een gewoonte van af en toe even je doelen te bekijken en te bedenken of je nog op de juiste weg bent. En bedenk steeds welke kleine stappen je kunt zetten om dichter bij dat einddoel te komen. Veel plezier!

Wil jij leren hoe je uitdagende hoeken inricht, waar kinderen graag in spelen, en waar ze veel leren? Hoe je de doelen kunt vertalen naar het spel in de hoeken, en hoe je het spel zo goed mogelijk kunt begeleiden en observeren? Bestel dan mijn boek Spelen in uitdagende hoeken!

Wil jij leren hoe je uitdagende hoeken inricht, waar kinderen graag in spelen, en waar ze veel leren? Hoe je de doelen kunt vertalen naar het spel in de hoeken, en hoe je het spel zo goed mogelijk kunt begeleiden en observeren? Bestel dan mijn boek Spelen in uitdagende hoeken!
Werken in een kleuterwereld - Bianca Antonissen
Met het boek Werken in een kleuterwereld reflecteer je op je handelen als kleuterleerkracht, aan de hand van allerlei verschillende onderwerpen. Je vindt het boek hier (of bij je lokale boekhandel)!