Vandaag hebben we bezoek van Fabien van der Ham, alias ‘de filosofiejuf’. Op haar website vertelt ze over interessante gesprekken met kinderen, verkoopt ze de producten die ze ontworpen heeft en geeft ze lesbrieven uit. Speciaal voor jullie vertelt ze iets over filosoferen met kleuters!

Kleuters zijn de beste filosofen die er zijn - Juf Bianca

Er zijn voor- en tegenstanders van het filosoferen met kleuters. Bezwaren zijn bijvoorbeeld dat kleuters niet logisch of abstract kunnen denken of dat ze inhoudelijk niet genoeg diepgang kunnen bereiken.

Die bezwaren deel ik niet.

Natuurlijk heb je met kinderen van deze leeftijd andere gesprekken dan met bovenbouwers, maar als je goed luistert, zit er toch meer logica en abstractie in een gesprek dan op het eerste gezicht het geval lijkt te zijn. Het is eigenlijk vooral een kwestie van bereid zijn de uitspraken serieus te nemen en ze te zien als het resultaat van echt denkwerk.

Van concreet naar abstract

Om tot een filosofisch gesprek met kleuters te komen is het belangrijk om dicht bij de eigen leefwereld te blijven en heel concreet te beginnen. Neem bijvoorbeeld het begrip baas. Dit kun je met kleuters onderzoeken door eerst een aantal ‘bazen’ te bekijken. Badmeesters, politiemannen, commissarissen, winkeljuffrouwen, vaders, moeders, juffen, meesters, vriendjes, piloten, stewardessen en koningen, zijn zij de baas? Wanneer wel of niet?

Vanuit deze concrete beroepen kunnen de kinderen vervolgens een stap maken naar een abstractere benadering van het baas zijn door na te denken over vragen wat een baas moet doen, wat hij moet kunnen, wie er de baas is over de zee, of de lucht of je gedachten en wensen.

Door dit soort vragen komt er veel moois voorbij. Neem onderstaande uitspraken en bedenk wat voor een inzichten en waarden (maar geen absolute waarheden) daar al niet achter zitten.

“Je hersenen zijn de baas over je hoofd, die zeggen wat je denkt.” (de vrije wil bestaat niet)

“Ik ben wel de baas want ik mag zelf weten of ik iets niet lust en of ik iets wil proeven.” (iedereen is de baas over zichzelf)

“Er zijn wel regels nodig, anders kijk je bijvoorbeeld niet uit en dan kom je onder een auto.” (bazen zijn nodig voor onze veiligheid)

“Zonder bazen zouden we in grotten wonen omdat de baas dan niet bepaald of er huizen worden gebouwd.” (iemand moet het voortouw nemen anders gebeurt er niets)

“Een baas mag zelf weten wat hij doet, net als de koningin maar ze moet wel altijd deftig zijn.” (het lijkt leuk om de baas te zijn maar er zit ook een keerzijde aan)

“Vrienden moeten niet de baas spelen want dan krijgen ze ruzie en dat is niet leuk.” (gelijkwaardigheid is belangrijk in een vriendschap)

Kennis

Het mooie van filosoferen is dat je er, behalve je hoofd, verder niets voor nodig hebt. Zelfs geen kennis. Het hebben van weinig kennis is zelfs een voordeel, want zonder kennis ben je totaal op je redeneervermogen aangewezen. Kijk maar eens naar deze uitspraken uit een gesprek over de ruimte:

‘De ruimte heeft geen vorm, want kijk deze spullen bij elkaar hebben ook geen vorm.’ (verzwegen vooronderstelling: de ruimte is een verzameling objecten)

‘Ik denk dat de ruimte vierkant is want dan heb je een rondje van de aarde en daaromheen is allemaal ruimte en dan kun je nog alle kanten op.’

‘Maar als het nou een driehoek is, dan kun je naar het puntje vliegen.’

‘Maar, als de aarde een vorm heeft, dan heeft hij toch een eind. Dat puntje toch.’

Als je bovenstaande uitspraken beoordeelt puur op het redeneren en ze niet langs je volwassen feitenkennis legt, zie je dat de kinderen hier echt denken en redeneren. Juist doordat kleuters een heleboel nog niet weten en kunnen, zijn het de beste filosofen die er zijn.

Fabien van der Ham, alias de filosofiejuf

www.filosofiejuf.nl

Wil je ook filosoferen met kleuters? Bezoekers van JufBianca.nl kunnen een gratis lesbrief krijgen met daarin het voorleesverhaal ‘Poes is dom’ en tips om naar aanleiding van dat verhaal te filosoferen. Mail naar: info@filosofiejuf.nl.

Lees ook mijn review over Fabiens Praatplaatjes, kaarten om met kleuters te kunnen filosoferen.